pl.m.wikipedia.org
Wikipedysta:IMnext/brudnopis2
< Wikipedysta:IMnext
Ta strona dotyczy konfliktu trwającego od 2015. Zobacz też: Wojna domowa w Jemenie.
Wojna domowa w Jemenie toczy się od 2015 między siłami lojalnymi wobec Abd Rabbuha Mansura Hadiego a niejednolitą zbrojną opozycją. Ugrupowaniami opozycyjnymi są: Huti, Al-Ka’ida Półwyspu Arabskiego, Państwo Islamskie, oraz lokalne milicje. Hadi wspierany jest militarnie od niemal samego początku konfliktu przez międzynarodową koalicję pod przywództwem Arabii Saudyjskiej.
Wojna domowa w Jemenie

Mapa Jemenu pokazująca terytorium aktualnie zajęte przez poszczególnych uczestników konfliktu. Obszar kontrolowany przez siły rządowe Jemenu zaznaczono barwą czerwoną, ruch Huti – zieloną, Al-Ka’ida Półwyspu Arabskiego – jasno szarą, tzw. Państwo Islamskie – ciemno szarą, Południową Rade Tymczasową – oliwkową, niezależne lokalne ugrupowania – niebieską.
Czasod 2015
TerytoriumJemen, Arabia Saudyjska (na pograniczu z Jemenem)
Strony konfliktu
Siły rządowe lojalne wobec Abdrabuha Hadiego
Wsparcie militarne:
Wsparcie niemilitarne:
Wsparcie militarne:
Wsparcie niemilitarne:
Dowódcy
Siły
35 tys. żołnierzy oraz członków milicji
Nieustalone siły wojsk zagranicznych, które zaangażowano
150-200 tys. członków Huti
Al-Ka’ida Półwyspu Arabskiego: 6-8 tys. bojowników
Państwo Islamskie: 300 bojowników
Przyczyny
Mapa przedstawiająca podział plemienny oraz wyznaniowy Jemenu. Nazwy plemion pisane są czerwonymi napisami. Barwą zieloną oznaczono obszary gdzie dominuje szyizm, a żółtą sunnizm. Tereny bezludne nie mają oznaczenia kolorystycznego
Wojna domowa w Jemenie wybuchła na skutek wielu różnych czynników, głównie o charakterze religijnym i plemiennym. Współczesna Republika Jemenu powstała w 1990 roku w wyniku zjednoczenia Jemeńskiej Republiki Arabskiej (północ) oraz Ludowo-Demokratycznej Republiki Jemenu (LDR) (południe). Obie części są podzielone pod względem religijnym. Większość mieszkańców północy jest zajdytami (wyznanie szyickie), a południa sunnitami. Ponadto podział wyznaniowy nakłada się zróżnicowanie plemienne.
Mimo złączenia w ramach jednego organizmu państwowego tendencje separatystyczne były silne. Zaledwie po kilku latach, w 1994, wybuchła wojna domowa wywołana przez zwolenników niepodległości północy, ponieśli oni jednak porażkę a Jemen pozostał zjednoczony. Niemniej kraj nadal borykał się ze słabością skutkującą znaczną niestabilnością wewnętrzną. Od 1998 na południu trwała rebelia ekstremistów islamskich, a ponadto od 2004 na północy toczyła się rebelia szyickich Hutich. Ruch Huti zrzeszający kilka szyickich plemion od początku swych działań wskazywał chęć uzyskania autonomii dla północnego regionu, z powodu ich dyskryminacji przez rządzących sunnitów[3]. W ciągu pierwszej dekady XXI wieku spory przybierały i traciły na sile, czego przykładem jest zawarcie licznych porozumień pokojowych pomiędzy Huti a władzami centralnymi Jemenu reprezentowanymi przez prezydenta Abdullaha Saliha[4]. Obecna wojna domowa jest bezpośrednią kontynuacją obu tych konfliktów.
Osobny artykuł: Rebelia szyitów w Jemenie.
Osobny artykuł: Rebelia islamska w Jemenie.
W styczniu 2011 roku doszło w Jemenie do masowych protestów na fali Arabskiej Wiosny, w wyniku których 25 lutego 2012 r. ówczesny prezydent Ali Abd Allah Salih, który rządził krajem od jego zjednoczenia w 1990 r., przekazał stanowisko szefa państwa nowo wybranemu prezydentowi Abdowi Rabbuhowi Mansurowi Hadiemu. W wyborach prezydenckich brał udział tylko jeden kandydat i zostały one zbojkotowane przez Huti oraz plemiona na południu kraju. Równolegle ze sporem o prezydenturę ponownie zaostrzył się konflikt pomiędzy szyickimi Huti a sunnickimi plemionami.
22 września 2014 r. po kilkutygodniowych protestach społecznych, których jedną z przyczyn było obniżenie dotacji do paliwa, Huti wykorzystując osłabienie władz centralnych pokonali armię jemeńską i zajęli stolicę Sanę. W wyniku negocjacji dotychczasowy rząd podał się do dymisji, a rebelianci uzyskali znacznie większy wpływ na politykę państwa[5].
Osobny artykuł: Rewolucja w Jemenie.
Powiązania zagraniczne
Jednym z aspektów wojny domowej w Jemenie jest regionalna rywalizacja sunnickiej Arabii Saudyjskiej z szyickim Iranem. Obie strony popierają przeciwne sobie frakcje: Arabia Saudyjska sunnickiego prezydenta Hadiego a Iran szyickich Huti[6]. Konflikt bywa czasami określany jako wojna zastępcza tych dwóch regionalnych mocarstw[7].
Przebieg
Początek konfliktu
20 stycznia 2015 Huti po krótkiej walce zajęli pałac prezydencki, siedzibę szefa rządu oraz lokalne media[8]. Prezydent Abdrabbuh Mansur Hadi został objęty aresztem domowym. Ogłosił on wówczas ustąpienie ze stanowiska[9]. Jednocześnie Huti ogłosili rozwiązanie parlamentu i zapowiedzieli utworzenia kolegialnego organu mającego wykonywać funkcje prezydenta, co też uczynili 6 lutego 2015 roku proklamując Najwyższy Komitet Rewolucyjny[4]. Najwyższy Komitet Rewolucyjny nie został uznany na arenie międzynarodowej[10]. Nie kontrolował on całości terenu Jemenu. 20 lutego 2015 Hadi po miesiącu uwiezienia z uciekł z aresztu domowego do Adenu gdzie posiadał znaczne poparcie. Następnie w telewizyjnym orędziu oświadczył, że pozostaje jedynym legalnym prezydentem Jemenu, gdyż do swojej wcześniejszej rezygnacji został bezprawnie zmuszony wbrew swej woli[11][12][13].
19 marca 2015 roku na lotnisku w Adenie doszło do potyczki stronników Hadiego z oddziałami wojskowymi nie uznający jego władzy. Bezpośrednią przyczyną walki było niezaakceptowanie prezydenckiej decyzji Hadiego z 3 marca 2015 o zdymisjonowaniu generała Abdul-Hafez al-Saqqafa, będącego zwolennikiem Huti oraz dowodzącym oddziałami sił specjalnych stworzonych w celu walki z rebelią islamską[14][15]. Starcie wygrały siły lojalne wobec Hadiego.
20 marca 2015 Państwo Islamskie przeprowadziło krwawe zamachy terrorystyczne na meczety w Sanie. W odpowiedzi na te wydarzenie przywódca Huti, Muhammad Ali al-Husi, ogłosił mobilizacje swych oddziałów do walki przeciwko islamskim radykałom. Zarzucił także dla Hadiego wspieranie organizacji terrorystycznych. Rozpoczęli tym samym kontynuacje swej ekspansji terytorialnej w kierunku zachodnim i południowym.
Interwencja koalicji państw arabskich
26 marca 2015 koalicja składająca się z dziewięciu państw arabskich (tj. Arabii Saudyjskiej, Zjednoczonych Emiratamów Arabskich, Kuwejtu, Bahrajnu, Kataru, Maroko i Jordanii) pod nieformalnym przywództwem Arabii Saudyjskiej rozpoczęła interwencję wojskową skierowaną przeciwko Huti[16]. We wspólnym oświadczeniu wydanym przez członków Rady Współpracy Zatoki Perskiej (oprócz Omanu) poinformowano że zdecydowano się na interwencję przeciwko rebelii Huti w Jemenie na wniosek uznawanego przez te kraje prezydenta Hadiego[17]. W ciągu pierwszych kilku godzin operacji, siły powietrzne koalicji przejęły kontrolę nad całą przestrzenią powietrzną Jemenu. Rozpoczęto również naloty mające na celu zahamowanie znacznie postępującej wówczas ekspansji rebeliantów Huti w kierunku terenów kontrolowanych przez Hadiego w południowym Jemenie[18]. Stany Zjednoczone, Oman, Egipt, Pakistan oraz Sudan udzieliły wsparcia dyplomatycznego i logistycznego, nie angażując się bezpośrednio w walkę[19]. Iran wyraził sprzeciw wobec prowadzonych nalotów i wezwał do natychmiastowego ich zaprzestania[20].
Al-Jazeera poinformowała, że Muhammad Ali al-Husi, dowódca Huti mianowany w lutym 2015 roku przewodniczącym Rady Rewolucyjnej, został ranny w wyniku nalotów koalicji w Sanie w pierwszą noc kampanii[21].
5 czerwca 2017 r. koalicja państw arabskich wykluczyła ze swojego grona Katar[22]. Był to jeden z elementów sporu dyplomatycznego w czasie którego Arabia Saudyjska, Bahrajn, Zjednoczone Emiraty Arabskie, a następnie Jemen, Malediwy i Libia wycofały swoich ambasadorów z Kataru oraz zerwały z nim stosunki dyplomatyczne, a także zamknęły dla jego obywateli wszystkie granice (w tym powietrzne). Państwa te zarzuciły Katarowi destabilizacje regionu blisko-wschodniego m.in. poprzez wspieranie organizacji terrorystycznych, w tym jemeńskich Huti[23][24]. Władze Kataru odparły te zarzuty, informując że sam bojkot jest oparty jest na kłamliwych przesłankach[25].
Walki w południowych prowincjach
Walki o Aden
Aden jest drugim co do wielkości pod względem liczby mieszkańców miastem w Jemenie. Znajduje się w nim również największy w kraju port morski. W marcu 2015 roku milicje i jednostki wojskowe, wierne dla prezydenta Hadiego, w Adenie były rozproszone co ułatwiło postęp dla Huti. Musieli oni walczyć na pięciu różnych frontach[26]. Port lotniczy Aden zawiesił wszystkie loty[27]. Walki rozpoczęły się 25 marca 2015 r., żołnierze popierające byłego prezydenta Ali Abd Allah Saliha przejęli międzynarodowe lotnisko, doszło również do starć w bazach wojskowych[28]. Hadi z powodu pogarszającej się sytuacji prawdopodobnie opuścił Aden łodzią. Następnego dnia był już w stolicy Arabii Saudyjskiej, Rijadzie, gdzie spotkał się z następcą tronu księciem Muhammadem ibn Salman ibn Abd al-Aziz Al Su’udem, ministrem obrony Arabii Saudyjskiej[29]. W ciągu następnych dni Huti wraz z sojusznikami otoczyli Aden i weszli do miasta pomimo silnego oporu ze strony sił prorządowych oraz uzbrojonych mieszkańców[30][31]. Wkrótce wsparcia dla obrońców udzieliła Egipska Marynarka Wojenna, dokonując ostrzału z okrętów na morzu, a także lotnictwo koalicji[32]. Bezpośrednie działania zmierzające ku zajęciu centrum miasta rozpoczęli 29 marca. 2 kwietnia kompleks budynków służących jako tymczasowa siedziba prezydenta została zajęta przez rebeliantów[33]. Walki trwały nadal. Państwa Zatoki udzieliły szkolenia dla jemeńskich sił specjalnych oraz dostarczyły okrętem Arabii Saudyjskiej zaopatrzenie, w tym również pomoc dla cywilów[34]. Aden został całkowicie odbity z rąk Huti 21 lipca 2015 roku po kilku miesiącach walk[35]. Wyparto również Huti ze zdecydowanie większości muhafazy Aden[36]. Po zakończeniu walk pomoc humanitarną udzielili m.in.: ONZ, Arabia Saudyjska oraz Zjednoczone Emiraty Arabskie[37][38]. Oprócz tego ZEA wysłały specjalistów, aby dokonali koniecznych napraw terminalu pasażerskiego oraz wieży kontroli lotów poważnie zniszczonego lotniska w Adenie[39].
17 października 2015 roku do Adenu przybyły wojska Sudanu, w liczbie 10 tysięcy żołnierzy, aby wesprzeć koalicję[40][41].
W styczniu 2016 r. rozpoczęły się starcia z Al-ka’idą oraz Państwem Islamskim kontrolującymi część dzielnic Adenu[42].
Na początku sierpnia 2019 Południowa Rada Tymczasowa wspierana przez ZEA przejęła kontrolę nad miastem, po kilku tygodniach walk[43]. Utraciła ją jednak jeszcze tego samego miesiąca – 28 sierpnia siły lojalne wobec Hadiego wspierane przez Saudów ogłosiły odzyskanie całkowitej kontrolę nad Adenem[44].
5 listopada 2019 w Rijadzie, stolicy Arabii Saudyjskiej, zawarto porozumienie między opozycją z Południowej Rady Tymczasowej a prezydentem Hadim, na mocy którego milicje podległe Radzie wycofają się z miasta, oraz po rozwiązaniu włączą się do sił prezydenckich[45].
Walki w pozostałych częściach południa
9 oraz 12 października 2016 r. bojownicy Huti wystrzelili rakiety przeciw okrętowe w stronę, znajdującego się na wodach międzynarodowych, amerykańskiego niszczyciela rakietowego USS Mason[46][47]. Żaden z wystrzelonych przez rebeliantów pocisków nie trafił w okręt. W odwecie 13 października USA zniszczyły trzy nadbrzeżne stacje radarowe na terytorium Jemenu[48]. 15 października 2016 r. ta sama jednostka została ponownie zaatakowana przez członków Huti. Atak podobnie jak poprzednie został odparty przez załogę okrętu[49].
27 kwietnia 2017 gubernator muhafazy Aden Aidarus al-Zoubaidi został usunięty ze stanowiska przez prezydenta Hadiego, z powodu spiskowania z władzami ZEA. 11 maja tego samego roku przy wparciu Emiratów Arabskich były gubernator powołał Południową Rade Tymczasową, jako podmiot sprawujący najwyższa władzę w Jemenie[50]. Prezydent Hadi uznał ją za nielegalną. Rada zadeklarowała kontynuacje walki z radykałami islamskimi, oraz siłom lojalnym wobec Hadiego, zapowiedziała także referendum w sprawie ponownego podziału kraju[51][50].
16 grudnia 2017 r. siły rządowe, całkowicie wyparły Huti ze wszystkich większych ośrodków miejskich w muhafazie Szabwa.
W pierwszej połowie 2018 r. Zjednoczone Emiraty Arabskie przejęły kontrolę nad Sokotrą, poprzez umocowanie u władzy lojalnych ugrupowań silnie zależnych od ZEA. Wcześniej władzę nad muhafazą sprawował rząd jemeński, który ZEA równocześnie wspierają w walkach w pozostałej części kraju w ramach koalicji arabskiej. W przeszłości Zjednoczone Emiraty Arabskie poczyniły szereg inwestycji infrastrukturalnych na wyspie, jak m.in. budowa lotniska i szpitali[52]. Sokotra ma znaczenie strategiczne ze względu na morskie szlaki handlowe przebiegające w jej pobliżu.
Walki w północnych prowincjach
Demonstracja uliczna Huti przeciwko nalotom Arabii Saudyjskiej i jej koalicjantów. Fotografia z września 2015, Sana
22 marca 2015 Huti wkroczyli do Ta'izz, trzeciego co do wielkości miasta kraju. Szybko przejęły kluczowe punkty w mieście, napotykając niewielki opór[53].
31 marca 2015 Huti przejęli kontrolę nad strategicznie położonymi bazami wojskowymi nad cieśnina Bab al-Mandab przez którą przepływa znaczna część światowego handlu morskiego[54][55].
Rebelianci z Huti w wyniku ciężkich walk 24 marca 2015 zajęli budynki administracji publicznej w mieście Ad-Dali. Zostały jednak one szybko wyparte przez oddziały rządowe[56]. Walki o miejscowość były kontynuowane do końca maja 2015, kiedy została ona utrzymana w posiadaniu przez lojalistów prezydenta Hadiego[57].
5 maja 2015 doszło do ataku moździerzowego przeprowadzanego przez Huti na miasto Nadżran znajdujące się w Arabii Saudyjskiej. Był to pierwszy atak w trakcie wojny na obiekty w Królestwie Saudów, z czasem zostanie przeprowadzona ich ponad setka[58]. Celami są zwykle obiekty infrastruktury przemysłowej związanej z przetwórstwem ropy naftowej, porty i lotniska, a także bazy wojskowe i zabudowa mieszkalna[59][60]. Do ich przeprowadzenia Huti wykorzystują uzbrojone bezzałogowe statki powietrzne (tzw. drony), wyrzutnie rakietowe (głównie poradzieckie SCUD), a także moździerze[61][58].
8 października 2016 r. lotnictwo Arabii Saudyjskiej dokonały ataku w Sanie na uroczystość pogrzebową ojca ministra spraw wewnętrznych Dżalala al-Rawiszana – członka rządu Huti. W efekcie kilkaset osób zostało rannych i zabitych[62].
1 października 2017 r. Huti zestrzelili, na północ od Sany, amerykańskiego drona MQ-9 Reaper[63]. Jeszcze jesienią 2017 na granicę saudyjsko-jemeńską przybył oddział amerykańskich komandosów. Głównym jego zadaniem było zniszczenie wyrzutni rakietowych Hutich[64]. 16 października 2017 r. Stany Zjednoczone swoje przeprowadziły pierwsze naloty w Jemenie, celem był obóz treningowy ISIS w muhfazie Al-Bajda. W chwili ataku w obozie znajdowało się około 50 bojowników[65].
2 grudnia 2017 r. Ali Abd Allah Salih w telewizyjnym wystąpieniu oznajmił swoją otwartość na rozmowy pokojowe z koalicją państw arabskich, pod warunkami zaprzestania przez nią ataków na Jemen i zakończenia blokady kraju[66]. Słowa Saliha wywołały sprzeciw Huti, którzy starli się w Sanie z rebeliantami lojalnymi wobec byłego prezydenta[67]. 3 grudnia Huti przejęli władzę nad większością Sany, ich działania zostały jednak spowolnione przez nocne naloty koalicji. Rano 4 grudnia, Huti otoczyli miejsce zamieszkania Saliha, wkrótce tego samego dnia został on przez nich zamordowany podczas próby ucieczki z miasta uzbrojonym konwojem[68].
Bitwa o Al-Hudajde
17 maja Amnesty International poinformowała, że walki w północno-zachodniej części kraju spowodowały ucieczkę ok. 100 tys. osób z największego miasta tego regionu Al-Hudajdy, liczącego ponad 400 tys. mieszkańców[69]. Jest to miasto portowe istotne w gospodarce całego kraju, w tym dostaw pomocy humanitarnej[70]. Na początku czerwca rozpoczęły się ciężkie starcia w odległości 10 km od tego miasta. 10 czerwca ogłoszono ewakuację Organizacji Narodów Zjednoczonych z Al-Hudajdy, spowodowaną poważnym zagrożeniem bezpieczeństwa dla jej personelu, wynikającym z intensywnych walk mających miejsce już na obszarze miasta[71].
13 grudnia 2018 pod auspicjami ONZ zostało zawarte w Szwecji „porozumienie sztokholmskie”. Huti oraz uznawane na arenie międzynarodowej władze Jemenu, zgodziły się w nim na zawieszenie broni i wycofanie swoich sił z Al-Hudajdy[70][72]. Uzgodnione porozumienie nie jest w pełni przestrzegane przez każdą ze stron (stan na 3 marca 2019)[73].
Sytuacja humanitarna
Zniszczony budynek mieszkalny w południowej dzielnicy Sany. Fotografia z czerwca 2015 r.
Według ONZ od początku konfliktu w marcu 2015 do grudnia 2017 w wyniku zginęło od 9 do 13 tys. osób, w tym ponad 5 tys. cywilów. Ponadto 21 milionów osób wymagało pomocy lekarskiej[74][75][76].
W lutym 2017 roku UNICEF poinformował, że 3,3 mln mieszkańców Jemenu jest niedożywionych. Spośród tej grupy 2,1 mln stanowią dzieci, w tym 460 tys. poniżej piątego roku życia, których stan zdrowia zagraża życiu[77]. W 2018 ONZ opublikował nowe dane, stwierdzające że 13 milionów Jemeńczyków (ponad 40% populacji) cierpi z powodu głodu[78]. Ponadto w latach do końca 2018 ok. 50 tys. ludzi zmarło z powodu skrajnego niedożywienia[79].
W październiku 2016 roku rozpoczęła się epidemia cholery. Według danych z 16 lipca 2017 r. liczba zarażonych wyniosła ponad 120 tys., spośród których zmarło ponad 1,7 tys. osób[80][81].
Osobny artykuł: Epidemia cholery w Jemenie.
W szpitalach oraz innych jednostkach opieki zdrowotnej brakuje miejsc, leków oraz wykwalifikowanej kadry medycznej. Problemem są przerwy w dostawie prądu. Część placówek korzysta wówczas z generatorów prądu, dostarczonych m.in. przez Czerwony Półksiężyc. Często jednak brakuje również paliwa do generatorów prądotwórczych, przez co energii elektrycznej nie można wykorzystać wcale[82].
Podejrzenia o popełnienie zbrodni wojennych padają wobec obu stron konfliktu. Mają one charakter medialny, a nie prawny. Najwięcej ofiar cywilnych przypisuje się koalicji arabskiej pod dowództwem Arabii Saudyjskiej. UNHCR oszacował w 2016 r., że około 60% z ponad 3,5 tysiąca cywilów zginęło w wyniku nalotów właśnie koalicji[83]. Przykładem czynów mogących być określone jako zbrodnie wojenne, jest bombardowanie obiektów w stolicy Sanie oraz miast Sada i Hadżdża.
Huti na zajętych przez siebie terenach, w sposób mogący być uznany za bezprawny, konfiskuje dobra materialne cywili, aby pozyskać środki finansowe na prowadzenie działań wojennych[84].
Migracja
Konflikt w Jemenie zmusił ponad 3 miliony osób do opuszczenia swojego miejsca zamieszkania[85].
We wrześniu 2016 r. było 181 tys. uchodźców. Większość z nich uciekła do sąsiedniego Omanu (51 tys.), Arabii Saudyjskiej (40 tys.), Dżibuti (36 tys.), Somalii (34 tys.), Etiopii (13 tys.) oraz Sudanu (7 tys.)[86].
Ewakuacja obywateli zagranicznych
Arabia Saudyjska pomogła w ewakuacji personelu ONZ z Adenu do Dżuddy 28 marca 2015 r.[87] Dzień później, 29 marca, Jemen opuściło 500 obywateli Pakistanu[88]
31 marca rosyjski statek ewakuował z Adenu dyplomatów z tamtejszego konsulatu, 20 innych obywateli rosyjskich, a także obywateli Ukrainy, Białorusi, Uzbekistanu, Egiptu, Jordanii i Libii. Wśród nich było 10 dzieci[89].
3 kwietnia 2015 r. władze Indii uruchomiły tymczasowe połączenie lotnicze z Sany do nieobjętej wojną Dżibuti. W sumie Indie ewakuowały 4640 swoich obywateli, oraz 960 osób z 41 innych państw[90][91]. Stany Zjednoczone poleciły swoim obywatelom korzystać z pomocy oferowanej przez Indie[92].
3 kwietnia 2015 r. Rosja przewiozła dwoma samolotami 150 osób (w tym 20 obywateli Polski)[93].
Chińska fregata rakietowa, 4 kwietnia 2015 r., ewakuowała 225 cudzoziemców z Adenu do portu w Dżibuti. Wśród nich były 4 osoby polskiego obywatelstwa[94].
Zobacz też
Przypisy
  1. Saudi ‘Decisive Storm’ waged to save Yemen, english.alarabiya.net [dostęp 2019-01-04] (ang.).
  2. Balistyczny atak w Jemenie. Iran przyznaje się do „rakietowego” wsparcia rebeliantów, 7 listopada 2016 [dostęp 2016-11-07] [zarchiwizowane z adresu 2016-11-10].
  3. Jemen: jest porozumienie między rebeliantami a prezydentem?, „TVN24.pl” [dostęp 2016-10-12].
  4. a b JSK Internet, NOTATKA BBN: Sytuacja w Jemenie, „Biuro Bezpieczeństwa Narodowego” [dostęp 2016-10-25].
  5. Yemenis are shocked by Houthis’ quick capture of Sana’a, „Middle East Eye” [dostęp 2016-10-14].
  6. Wojna o wpływy. Konflikt Saudów i Iranu [ANALIZA], „PolskieRadio.pl” [dostęp 2016-10-13].
  7. Magdalena El Ghamari, Jemen wciąż w ogniu. „Zastępcza wojna” Arabii Saudyjskiej i Iranu, defence24.pl, 30 stycznia 2016 [dostęp 2019-01-05].
  8. Held hostage, „The Economist”, 24 stycznia 2015, ISSN 0013-0613 [dostęp 2016-10-14].
  9. Agence France-Presse, Yemen's president retracts resignation after escape from house arrest, „The Guardian”, 24 lutego 2015, ISSN 0261-3077 [dostęp 2020-01-29] (ang.).
  10. USA proponują rząd jedności. Rebelianci muszą się wycofać, „TVN24.pl” [dostęp 2016-10-14].
  11. Hakim Almasmari and Jason Hanna CNN, Yemen’s deposed president flees house arrest, CNN [dostęp 2016-10-14].
  12. Yemen’s ousted president Hadi calls for Houthis to quit capital – World | The Star Online [dostęp 2016-10-14].
  13. Agence France-Presse, Yemen's president retracts resignation after escape from house arrest, „The Guardian”, 24 lutego 2015, ISSN 0261-3077 [dostęp 2020-01-29] (ang.).
  14. European Union to support Yemen Central Security Forceswebsite website onlinetreatments for hiv/aids humanitarian aid organizations hiv aids statisticschlamydia test kits click early signs of chlamydiateen pregnancy link how much for a abortionbest spyware app crossbordercapital.com phone spy free appwhy do women cheat on their husbands ironsharpdev.com husbands who cheatreasons why women cheat link what makes a husband cheati told my husband i cheated on him i cheated on my husband and never told him i cheated on my husband should i tell himhotel sex story debonair malayalam pdf sex stories sex education storywalgreens coupons online walgreens coupon deals walgreens prints coupon- Yemen Post English Newspaper Online, www.yemenpost.net [dostęp 2016-10-29].
  15. Clashes force closure of Yemen’s Aden airport, „USA TODAY” [dostęp 2016-10-29].
  16. Grupa Wirtualna Polska, Jemen w cieniu Syrii. Interwencja zbrojna Arabii Saudyjskiej z wielką geopolityczną rozgrywką w tle, „wiadomosci.wp.pl”, 13 października 2015 [dostęp 2016-10-18] (pol.).
  17. Saudi and Arab allies bomb Houthi positions in Yemen, www.aljazeera.com [dostęp 2016-10-14].
  18. Kareem Shaheen Saeed Kamali Dehghan in London, Gulf states consider Yemen ground offensive to halt Houthi rebel advance, „The Guardian”, 26 marca 2015, ISSN 0261-3077 [dostęp 2016-10-14](ang.).
  19. Kareem Shaheen Saeed Kamali Dehghan in London, Gulf states consider Yemen ground offensive to halt Houthi rebel advance, „The Guardian”, 26 marca 2015, ISSN 0261-3077 [dostęp 2016-10-18](ang.).
  20. Saudis’ Operation Decisive Storm in Yemen a 'dangerous step,' Iran warns – The Globe and Mail, 26 marca 2015 [dostęp 2016-10-14] [zarchiwizowane z adresu 2015-03-26].
  21. Saudis launch air campaign to defend Yemen government [dostęp 2016-10-14].
  22. Qatar row: Saudi and Egypt among countries to cut Doha links, „BBC News”, 5 czerwca 2017 [dostęp 2017-06-08] (ang.).
  23. Qatar diplomatic crisis: What you need to know, „BBC News”, 6 czerwca 2017 [dostęp 2017-06-08] (ang.).
  24. Dr David Roberts, Qatar row: What’s caused the fall-out between Gulf neighbours?, „BBC News”, 5 czerwca 2017 [dostęp 2017-06-08] (ang.).
  25. Katar coraz bardziej izolowany. Do bojkotu dołączają się kolejne państwa, „gazetapl” [dostęp 2017-06-12] (pol.).
  26. Yemen’s Houthis close in on Aden, „The Daily Star Newspaper – Lebanon”, 25 marca 2015 [dostęp 2016-10-25].
  27. Yémen. Fermeture de l’aéroport d’Aden pour des raisons de sécurité (source aéropotuaire), „L’Orient-Le Jour”, 25 marca 2015 [dostęp 2016-10-25].
  28. Sami Aboudi, Allies of Yemen Houthis seize Aden airport, close in on president, „Reuters UK” [dostęp 2016-10-25] (ang.).
  29. Spotkanie z szefem MON Arabii Saudyjskiej, marzec 2015.
  30. Yemen Houthi forces gain first foothold on Arabian Sea: residents, „Reuters”, 27 marca 2017 [dostęp 2016-10-25].
  31. Saudi-led airstrikes intensify in Yemen as possible coalition land attack looms, „Washington Post” [dostęp 2016-10-25].
  32. Clashes continue in Yemen’s Aden as Saudis vow to push on with airstrikes, „Middle East Eye” [dostęp 2016-10-25].
  33. Yemen crisis: Rebels storm presidential palace in Aden, „BBC News”, 3 kwietnia 2015 [dostęp 2016-10-25] (ang.).
  34. Yemen’s foreign minister: Aden troops were Gulf-trained locals, „Reuters”, 4 maja 2016 [dostęp 2016-10-25].
  35. ↑​http://rudaw.net/english/middleeast/230720152​, rudaw.net [dostęp 2016-10-25].goły link w tytule
  36. Michael Stephens, Yemen war: Does capture of air base mark a turning point?, „BBC News”, 4 sierpnia 2015 [dostęp 2016-10-25] (ang.).
  37. Saudi Arabia-led troops in ‘limited’ first Yemen deployment, „​http://www.hindustantimes.com/”​, 4 maja 2015 [dostęp 2016-10-25].{{Cytuj}} Gołe linki: "czasopismo".
  38. Medical aid boat docks in Yemen’s Aden, „Business Insider” [dostęp 2016-10-25].
  39. AFP, Yemen’s Aden airport reopens, „Emirates 24|7” [dostęp 2016-11-12] (ang.).
  40. Saudi Arabia confirms arrival of Sudanese troops to Yemen – Sudan Tribune: Plural news and views on Sudan, www.sudantribune.com [dostęp 2016-10-25].
  41. Sudan to send 10,000 troops to join Arab forces in Yemen: report – Sudan Tribune: Plural news and views on Sudan, „www.sudantribune.com” [dostęp 2016-10-25].
  42. Yemen army commander shot dead in Aden, „The Daily Star Newspaper – Lebanon”, 22 lutego 2016 [dostęp 2016-10-25].
  43. Sarah El Sirgany and Ivana Kottasová CNN, Yemen separatists say they've seized the key port of Aden, CNN [dostęp 2020-01-31].
  44. "Państwo powróciło do Adenu", TVN24, 29 sierpnia 2019 [dostęp 2020-01-31] (pol.).
  45. Rząd Jemenu wrócił do kraju, TVN24, 18 listopada 2019 [dostęp 2020-01-31](pol.).
  46. RMF FM., Atak na amerykański niszczyciel. Pentagon: Ktokolwiek stał za tym, zrobił to „na własne ryzyko” [dostęp 2016-10-14].
  47. Kolejny atak na amerykański niszczyciel rakietowy USS Mason, „Nowa Strategia” [dostęp 2016-11-05].
  48. Odwet USA po ataku na niszczyciel u wybrzeży Jemenu, „WPROST.pl”, 13 października 2016 [dostęp 2016-10-14](pol.).
  49. Kolejny atak rakietowy na amerykański okręt wojenny, „WPROST.pl”, 16 października 2016 [dostęp 2016-10-16](pol.).
  50. a b The New Arab, Banished Aden governor forms independent "South Yemen" council, alaraby, 11 maja 2017 [dostęp 2020-01-31] (ang.).
  51. Maher Farrukh, Threat Update, Critical Threats, 2 listopada 2019 [dostęp 2020-01-31] (ang.).
  52. The island paradise Socotra has been dragged into Yemen's civil war, The Independent, 9 maja 2018 [dostęp 2019-01-05] [zarchiwizowane z adresu 2018-07-01](ang.).
  53. Yemen’s Power Struggle Escalates As Houthis Seize Strategic City, „The Huffington Post”, 22 marca 2015 [dostęp 2016-10-14].
  54. Baza nad strategiczną cieśniną w rękach Hutich, „TVN24.pl” [dostęp 2016-10-25].
  55. Yemen’s Houthi rebels move on strategic Gulf waterway | The National [dostęp 2016-10-14].
  56. Hadi forces check Houthi push towards Yemen’s Aden, „Reuters”, 24 marca 2017 [dostęp 2016-10-14].
  57. Yemen’s pro-government forces retake city from Shite rebels, NorthJersey.com, 26 maja 2015 [dostęp 2016-10-14] [zarchiwizowane z adresu 2016-05-06].
  58. a b Timeline of Houthi Attacks on Saudi Arabia, The United States Institute of Peace, 16 września 2019 [dostęp 2020-01-30] (ang.).
  59. Reporter NR, Yemen: Airstrike hits gas station in Sana'a, killing four, www.shiitenews.org [dostęp 2019-01-05](ang.).
  60. Karol Kaźmierczak, Południowojemeńscy separatyści zerwali współpracę z oficjalnymi władzami Jemenu » Kresy, Kresy, 2 stycznia 2020 [dostęp 2020-01-30] (pol.).
  61. Arabia Saudyjska: rebelianci z Jemenu wystrzelili pocisk w kierunku Mekki, „Onet Wiadomości”, 28 października 2016 [dostęp 2016-10-29] (pol.).
  62. Nalot na pogrzeb w Jemenie, jest wiele ofiar śmiertelnych, „wiadomosci.dziennik.pl” [dostęp 2016-10-14].
  63. Ryan Browne, US drone shot down in Yemen, 2 października 2017 [dostęp 2019-01-05] (ang.).
  64. Helene Cooper, Thomas Gibbons-Neff, Eric Schmitt, Army Special Forces Secretly Help Saudis Combat Threat From Yemen Rebels, „The New York Times”, 3 maja 2018, ISSN 0362-4331 [dostęp 2019-01-05] (ang.).
  65. Zachary Cohen, First US airstrike targeting ISIS in Yemen kills dozens, Barbara Starr, 17 października 2017 [dostęp 2018-10-05].
  66. Violence escalates in Sanaa as Saleh loyalists battle Houthis, „AMN – Al-Masdar News | المصدر نيوز”, 2 grudnia 2017 [dostęp 2017-12-06] (ang.).
  67. Saudi-led alliance welcomes Yemen offer, „BBC News”, 3 grudnia 2017 [dostęp 2017-12-06] (ang.).
  68. Ali Abdullah Saleh, Yemen's former leader, killed in Sanaa, BBC News, 4 grudnia 2017 [dostęp 2017-12-06] [zarchiwizowane z adresu 2017-12-06] (ang.).
  69. Reporter NR, Yemenis flee Hudaydah en masse as fighting nears: Amnesty, www.shiitenews.org [dostęp 2019-01-05](ang.).
  70. a b Sukces rozmów pokojowych pod Sztokholmem. Czy to początek końca wojny w Jemenie?, wyborcza.pl [dostęp 2019-03-03] (pol.).
  71. U.N. Withdraws From Yemeni Port City Amid Fears Of Devastating Attack, NPR.org [dostęp 2019-01-05] (ang.).
  72. Truce breakthrough in Yemen talks, „BBC News”, 13 grudnia 2018 [dostęp 2019-01-05] (ang.).
  73. British FM says Yemen peace process 'could be dead within weeks', France 24, 3 marca 2019 [dostęp 2019-03-03] (ang.).
  74. Małgorzata Gorol, Państwo Islamskie zaznacza swoją obecność w Jemenie. "Jesteśmy spragnieni krwi", wiadomosci.wp.pl, 28 kwietnia 2015 [dostęp 2019-01-04] (pol.).
  75. Saudi-led air strike 'hits Yemen market', „BBC News”, 1 listopada 2017 [dostęp 2019-01-04] (ang.).
  76. „Ludzie giną, a nikt nie zadaje pytań”. Ponad 7 tys. ofiar zapomnianego konfliktu, „TVN24.pl” [dostęp 2016-11-07].
  77. Czerwony Krzyż ostrzega: w Jemenie kończą się rezerwy żywności, „TVN24.pl” [dostęp 2017-03-05].
  78. On brink of 'worst famine in 100 years', BBC News [dostęp 2019-02-07] (ang.).
  79. Associated Press, 50,000 children in Yemen have died of starvation and disease so far this year, monitoring group says, chicagotribune.com [dostęp 2019-01-04](ang.).
  80. Cholera death toll in Yemen doubles in two weeks | Yemen News | Al Jazeera, www.aljazeera.com [dostęp 2019-01-05].
  81. English, WHO EMRO | Cholera cases in Yemen | Outbreaks | Surveillance, forecasting and response, www.emro.who.int [dostęp 2017-07-22](ang.).
  82. Alex EmmonsAlex Emmons2016-08-25T18:37:44+00:00​, The Death Toll in Yemen Is So High the Red Cross Has Started Donating Morgues to Hospitals, The Intercept [dostęp 2016-10-13].
  83. Giną cywile. Większość w wyniku nalotów koalicji, „TVN24.pl” [dostęp 2016-10-14].
  84. Yemeni People Suffer as the World Turns its Back – Fanack Chronicle, chronicle.fanack.com [dostęp 2016-10-14].
  85. More than 3 million displaced in Yemen – joint UN agency report, „Addressing Large Movements of Refugees and Migrants”, 22 sierpnia 2016 [dostęp 2016-10-13].
  86. United Nations High Commissioner for Refugees (UNHCR), UNHCR Yemen, „UNHCR Yemen” [dostęp 2016-10-13].
  87. Diplomats and U.N. staff flee Yemen as Houthis target Aden, „Reuters”, 28 marca 2017 [dostęp 2016-10-13].
  88. Jibran Ahmad, Pakistan evacuates hundreds during pause in Yemen strikes – Saudi official, „Reuters India” [dostęp 2016-10-13] (ang.).
  89. Rosjanie próbowali ewakuować dyplomatów. Myśliwce im nie pozwoliły, „TVN24.pl” [dostęp 2016-10-13].
  90. Ewakuacja prowadzona przez Indie, 3 kwietnia 2015.
  91. Hari Kumar, India Concludes Evacuation of Its Citizens From Yemen, „The New York Times”, 10 kwietnia 2015, ISSN 0362-4331 [dostęp 2016-10-13].
  92. U.S. Gov’t to Americans Trapped in Yemen: Call India, „Washington Free Beacon” [dostęp 2016-10-13].
  93. Redakcja Radia ZET, Jemen: MSZ ewakuuje 24 Polaków. W Jemenie trwają działania wojenne, Jemen: MSZ ewakuuje 24 Polaków. W Jemenie trwają działania wojenne – Wiadomości [dostęp 2016-10-13].
  94. Polacy ewakuowani z Jemenu są już w kraju, „Newsweek.pl”, 4 kwietnia 2015 [dostęp 2016-10-13] (pol.).
Ostatnio edytowano 19 lut 2020 o 20:36
Treść udostępniana na licencji CC BY-SA 3.0, jeśli nie podano inaczej.
Polityka prywatności
Zasady użytkowania
Wersja standardowa
Strona głównaLosujW pobliżuZaloguj sięUstawieniaWspomóż WikipedięO WikipediiKorzystasz z Wikipedii tylko na własną odpowiedzialność
ObserwujEdytuj